На природното богатство на Македонија ретко се гледа на ист начин како што се гледа на патиштата, електроенергетската мрежа или постројките за прочистување на водите. Сепак, тоа извршува слични функции: обезбедува чиста вода, ја стабилизира почвата, го поддржува земјоделството и претставува основа за туристичкиот сектор, кој во голема мера се темели на езерата и националните паркови. Да се третира биолошката разновидност како обичен пејзаж, наместо како инфраструктура, значи да се потцени она што навистина е загрозено при нејзината деградација и да се занемари фактот дека нејзината заштита претставува заеднички јавен интерес, а не само прашање од интерес во еколошките кругови.
Биолошката разновидност како инфраструктура
Во традиционална смисла, под инфраструктурата се подразбираат сите физички и организациски системи што му овозможуваат на едно општество да функционира. Биолошката разновидност има извонредно слична улога, иако нејзините механизми се еколошки, а не механички. Шумите ги регулираат водните циклуси и ја спречуваат ерозијата на почвата. Мочуриштата ги филтрираат загадувачите и го намалуваат ризикот од поплави. Инсектите- опрашувачи го одржуваат производството на храна. Почвените организми ја одржуваат плодноста од која зависи земјоделството, итн. Кога овие системи се здрави, тие функционираат незабележливо во заднина, слично како добро организиран канализациски систем или електроенергетска мрежа, а нивното значење најчесто се согледува дури кога ќе престанат да функционираат.
Оваа споредба не е само метафора. Економистите сè почесто ја пресметуваат паричната вредност на „екосистемските услуги“, односно на придобивките што здравата биолошка разновидност ги обезбедува бесплатно. Чистиот воздух, стабилните климатски услови и плодното земјиште имаат своја заменска вредност доколку природните системи се нарушат и мора да бидат заменети со вештачки решенија. Од оваа перспектива, заштитата на биолошката разновидност не претставува луксуз за еколошки освестените, туку долгорочна инвестиција во инфраструктура, чии придобивки тешко се мерат, но се сосема реални.
Зошто биолошката разновидност е јавен интерес?
Јавниот интерес подразбира придобивки што ги споделува целото општество и кои не можат лесно да бидат ограничени само на приватни сопственици. Биолошката разновидност целосно се вклопува во оваа дефиниција. Чистите реки, стабилните климатски услови и плодното земјоделско земјиште им користат на сите граѓани, а не само на поединците или на компаниите, што го поседуваат земјиштето на кое се наоѓаат овие природни ресурси. Во исто време, последиците од губењето на биолошката разновидност ги чувствува целото општество, при што, најтешко се погодени оние кои најмалку придонеле за предизвикување на штетата.
Токму затоа заштитата на биолошката разновидност најчесто се смета за одговорност на државата, а не за прашање што треба да се препушти на индивидуалниот избор. Пазарните механизми имаат тенденција да ја потценуваат вредноста на екосистемите, бидејќи нивните придобивки се долгорочни и им користат на сите, додека профитот од нивната експлоатација (преку сеча на шуми, неодржливо земјоделство или неконтролирана градба) е непосреден и концентриран кај мал број субјекти. Јавните политики постојат токму за да ја исправат оваа нерамнотежа, исто како што тоа го прават и кај другите форми на заедничка инфраструктура.
Предизвици за биолошката разновидност во Македонија
И покрај своето природно богатство, Македонија се соочува со добро познати предизвици што се присутни низ целиот регион: неконтролирана градба во близина на заштитените подрачја, загадување што ги загрозува езерските екосистеми, нелегална сеча на шуми и сè поизразени последици од климатските промени, кои ги менуваат режимите на врнежи и температурните услови.
Бидејќи земјата сè уште ги развива своите капацитети за управување и за спроведување на законите во областа на животната средина, јазот меѓу формалната законска заштита и реалните резултати останува постојан предизвик. Тоа го потврдуваат и организациите што ја следат состојбата со Охридското Езеро и со заштитените подрачја во државата.
Ако биолошката разновидност функционира како инфраструктура, тогаш и управувањето со неа треба да се третира со подеднаква сериозност. Тоа подразбира интегрирање на аспектите на биолошката разновидност во просторното планирање и во постапките за издавање дозволи за градба, обезбедување финансиска поддршка за научно следење на клучните екосистеми, како и активно вклучување на локалните заедници, чии средства за живот директно зависат од природните ресурси. За Македонија, како држава што се стреми кон членство во Европската Унија, усогласувањето на политиките за биолошката разновидност со еколошките стандарди на ЕУ претставува практичен пат кон посилни механизми за заштита, подобро институционално управување и поголеми можности за финансирање.
Што понатаму?
Разгледувањето на биолошката разновидност како критична инфраструктура, наместо како изборен елемент на природниот пејзаж, суштински го менува начинот на кој општеството треба да се однесува кон неа. Таа не треба да се гледа како сектор што се натпреварува за ограничени средства наменети за заштита на природата, туку како темел од кој зависат многу други области, како што се земјоделството, туризмот, управувањето со водните ресурси и јавното здравје.
За Македонија, чии природни предели опфаќаат екосистеми од глобално значење, ваквата промена на перспективата е особено важна. Заштитата на биолошката разновидност не е одвоена од економскиот и општествениот развој; напротив, таа претставува еден од основните предуслови за развој што е долгорочно одржлив, отпорен и во интерес на сегашните и идните генерации.
Оваа содржина ја изработи Институтот за комуникациски студии.
Автор: Кирил Арсовски Пржо