Заштитата на животната средина е основна компонента на одржливиот развој и еден од клучните приоритети за државите кои се стремат кон економски раст, социјална благосостојба и европска интеграција. За Македонија, политиките за управување со животна средина се многу повеќе од зачувување на природните ресурси, туку тие се тесно поврзани со јавното здравје, отпорноста кон климатските промени, економската конкурентност и обврските што произлегуваат од статусот на земјата како кандидат за членство во Европската Унија (ЕУ). Усогласувањето на националното законодавство со правото на ЕУ во областа на животната средина треба да ги забрза реформите во секторите како што се квалитетот на воздухот, управувањето со водите, управувањето со отпадот, зачувувањето на биолошката разновидност и климатските активности. Сепак, меѓународните проценки постојано покажуваат дека во Македонија остануваат значителни предизвици во претворањето на законските обврски во ефикасна практична имплементација.
Во недостиг на национални, континуирани анализи, студии и извештаи – фактичката состојба може да се процени само со користење на извештаи од меѓународни, референтни организации. Извештаите подготвени од Европската комисија, Програмата за развој на Обединетите нации (UNDP), Економската комисија на Обединетите нации за Европа (UNECE), УНЕСКО, УНИЦЕФ, Светската здравствена организација (WHO), Светската банка, Организацијата за храна и земјоделство (FAO) и други меѓународни организации идентификуваат заеднички сет на еколошки приоритети за Македонија. Тие вклучуваат сериозно загадување на воздухот, зголемена ранливост на климатските промени, неодржливо управување со водните и природните ресурси, губење на биолошката разновидност, несоодветно управување со отпадот и ограничен институционален капацитет. Овие еколошки предизвици се меѓусебно тесно поврзани и имаат значајни последици врз здравјето на луѓето, економскиот развој и постигнувањето на целите за одржлив развој (SDGs).
Загадување на воздухот – најитниот еколошки и јавно-здравствен предизвик
Од сите еколошки проблеми со кои се соочува Македонија, загадувањето на воздухот добива најголемо внимание од меѓународните организации и постојано се смета за најитниот еколошки приоритет на државата. Извештаите на Европската комисија, Светската здравствена организација (WHO), Светската банка, Европската агенција за животна средина (EEA), UNECE и UNDP го идентификуваат лошиот квалитет на воздухот како една од најголемите закани за јавното здравје, економскиот развој и одржливоста на животната средина. За разлика од многу други еколошки проблеми чии последици се појавуваат постепено, загадувањето на воздухот има непосредни и мерливи последици врз здравјето на населението, интегритетот на екосистемите и економската продуктивност. Неколку урбани центри во Македонија, редовно бележат концентрации на суспендирани честички (PM₂.₅ и PM₁₀) кои ги надминуваат и граничните вредности на Европската Унија и построгите Насоки за квалитет на воздухот на Светската здравствена организација. Епизодите на загадување во текот на зимата се особено изразени и често траат со недели поради температурните инверзии кои ги задржуваат загадувачките материи во густо населените котлини. Според проценките на WHO, долготрајната изложеност на ситни суспендирани честички значително го зголемува ризикот од кардиоваскуларни заболувања, хронични респираторни болести, мозочен удар, рак на белите дробови и предвремена смрт. Меѓународните здравствени анализи проценуваат дека секоја година илјадници предвремени смртни случаи во Македонија се поврзани со загадувањето на амбиентниот воздух, што ја вбројува земјата меѓу најпогодените во Европа.
Причините за загадувањето на воздухот се повеќедимензионални и претставуваат резултат на децениски структурни економски и енергетски предизвици. Загревањето на домаќинствата останува еден од главните извори на емисии во зимскиот период. Голем број домаќинства и понатаму користат огревно дрво, јаглен или други цврсти горива, бидејќи почистите алтернативи сè уште се финансиски недостапни или недоволно распространети. Иако биомасата традиционално се сметала за обновлив ресурс, меѓународните организации сè почесто прават разлика помеѓу одржливата употреба на биомаса и неефикасното согорување во домаќинствата, кое создава високи концентрации на суспендирани честички и црн јаглерод. Светската банка нагласува дека намалувањето на емисиите од домаќинствата ќе бара не само технолошки подобрувања, туку и пошироки социјални политики насочени кон намалување на енергетската сиромаштија.
Индустриските активности претставуваат уште еден значаен извор на загадување. Иако индустриското производство е намалено по транзицијата од социјалистичката економија, повеќе индустриски капацитети и понатаму работат со застарени технологии и ограничени системи за контрола на емисиите. Металуршките комплекси, енергетските постројки, цементарниците и рудниците остануваат значајни локални извори на сулфур диоксид, азотни оксиди, тешки метали и суспендирани честички. Европската комисија повеќепати нагласува дека спроведувањето на стандардите за индустриски емисии останува недоследно, и покрај постепеното усогласување со законодавството на ЕУ.
Географските и метеоролошките услови значително ја влошуваат состојбата. Многу македонски градови се наоѓаат во затворени котлини каде што зимските температурни инверзии ја ограничуваат атмосферската циркулација и го спречуваат растурањето на загадувачките материи. Како резултат на тоа, дури и умерени емисии можат да доведат до екстремно високи концентрации на загадување за време на неповолни временски услови. Оваа интеракција меѓу антропогените емисии и природните географски карактеристики покажува дека технолошките решенија сами по себе не се доволни и дека се неопходни сеопфатни намалувања на емисиите во сите сектори.
Европската комисија постојано забележува дека акциските планови честопати немаат доволно финансиски средства, институционална координација и механизми за спроведување за да постигнат мерливи подобрувања. Локалните самоуправи често имаат законска одговорност за управување со квалитетот на воздухот, но немаат доволно техничка експертиза и финансиски капацитет за спроведување на сеопфатни мерки за намалување на загадувањето. Како последица на тоа, епизодите на загадување продолжуваат и покрај постоењето на детални плански документи. Економските последици од лошиот квалитет на воздухот се далеку пошироки од трошоците за здравствената заштита. Намалената продуктивност поради болести, зголемените здравствени трошоци, предвремената смртност и намалената работна ефикасност создаваат значителен економски товар. Според анализите на Светската банка, инвестициите во почисти енергетски системи, модернизација на индустријата, одржлив транспорт и енергетска ефикасност не треба да се сметаат само како еколошки трошок, туку како економски исплатливи инвестиции што можат да донесат значителни долгорочни придобивки.
Адаптација кон климатските промени – градење отпорност во променлива животна средина
Климатските промени станаа еден од најзначајните еколошки и развојни предизвици со кои се соочува Македонија. Додека загадувањето на воздухот претставува најнепосредната закана за здравјето на населението, климатските промени претставуваат долгорочна системска закана што ги засега сите општествени сектори: земјоделството, водните ресурси, биолошката разновидност, шумарството, производството на енергија, инфраструктурата и јавното здравје. Меѓународните организации сè почесто нагласуваат дека климатските промени не треба да се третираат како изолирано еколошко прашање, туку како сеопфатен развоен предизвик што бара интегрирано управување и долгорочно стратешко планирање.
Според Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) Западен Балкан е меѓу европските региони кои ќе бидат особено погодени од климатските промени во текот на 21-иот век. Македонија веќе бележи пораст на просечните температури, почести топлотни бранови, намалена снежна покривка, сè понерегуларен режим на врнежи, продолжени сушни периоди и поголема зачестеност на екстремни временски појави. Овие климатски промени ја загрозуваат достапноста на водата, земјоделското производство, стабилноста на екосистемите и здравјето на луѓето, а истовремено го зголемуваат ризикот од поплави, свлечишта и шумски пожари.
Еден од најранливи секторите е земјоделството, кое и понатаму има значајна економска и социјална улога, особено во руралните средини. Повисоките температури, променетите врнежи и зачестените суши ги намалуваат приносите, ја загрозуваат безбедноста на храната и ги зголемуваат производствените трошоци. Анализите на UNDP покажуваат дека многу земјоделци и понатаму применуваат традиционални практики кои не се приспособени на новите климатски услови. Поради тоа, климатски отпорното земјоделство, кое вклучува ефикасни системи за наводнување, сорти отпорни на суша, подобро управување со почвите и планирање засновано врз климатски информации, станува сè поважен политички приоритет.
Климатските промени создаваат сè поголем притисок и врз водните ресурси. Намалените летни врнежи и зголеменото испарување влијаат врз речните текови, акумулациите и обновувањето на подземните води, создавајќи предизвици за снабдувањето со вода за пиење, наводнувањето и производството на хидроенергија. Истовремено, поинтензивните врнежи го зголемуваат ризикот од ненадејни поплави и оштетување на инфраструктурата. Меѓународните организации нагласуваат дека идното управување со водите мора да ги интегрира климатските проекции во процесот на планирање за да се обезбеди долгорочна отпорност.
Климатските промени отвораат и значајни прашања поврзани со социјалната еднаквост. WHO и UNICEF истакнуваат дека најранливите групи, како што се децата, постарите лица, руралното население и домаќинствата со ниски приходи, несразмерно ги чувствуваат последиците од топлотните бранови, недостигот на храна, недостатокот на вода и климатски предизвиканите катастрофи.
Управување со водните ресурси – заштита на стратешки национален ресурс
Водните ресурси претставуваат едно од највредните природни богатства на Македонија, обезбедувајќи вода за пиење, земјоделство, производство на хидроенергија, индустрија, туризам и функционирање на екосистемите. Иако земјата располага со релативно доволно резерви на слатка вода во споредба со повеќе медитерански држави, меѓународните организации постојано го идентификуваат управувањето со водите како сè поважен еколошки приоритет поради влошениот квалитет на водите, застарената инфраструктура, климатските промени и слабата институционална координација. Меѓународните извештаите укажуваат дека главниот предизвик за Македонија не е толку недостигот на вода, колку обезбедувањето одржливо управување со сè поранливите водни ресурси.
Европската комисија повеќепати констатира дека Македонија постигнала значителен напредок во усогласувањето на законодавството со Рамковната директива за води на Европската Унија и со сродните директиви кои се однесуваат на водата за пиење, третманот на урбаните отпадни води, заштитата на подземните води и управувањето со ризикот од поплави. Ова законодавно усогласување претставува важен чекор во процесот на пристапување кон Европската Унија, бидејќи управувањето со водите се смета за една од технички најсложените области од европското еколошко законодавство. Сепак, меѓународните проценки постојано заклучуваат дека законските реформи напредуваат побрзо отколку нивната практична примена.
Еден од најсериозните проблеми е влошувањето на квалитетот на површинските води. Главните речни системи, вклучувајќи ги Вардар, Црна Река, Брегалница, Пчиња и Струмица, и понатаму се загадуваат од нетретирани комунални отпадни води, индустриски испусти, рударски активности, земјоделски истекувања и несоодветно депонирање на цврст отпад. Според UNECE и Светската банка, многу општини и понатаму ги испуштаат отпадните води директно во реките без соодветен третман, бидејќи инфраструктурата за прочистување е недоволно развиена или застарена. Како последица на тоа, прекумерното збогатување со хранливи материи, микробиолошкото загадување и хемиската контаминација ги загрозуваат водните екосистеми и ја намалуваат можноста за користење на водите за рекреација, наводнување и водоснабдување.
Биолошка разновидност и заштитени подрачја – зачувување на природното наследство под сè поголем притисок
Македонија зазема уникатна географска положба на пресекот на медитеранскиот, континенталниот и алпскиот биогеографски регион, што ја прави една од најбогатите европски држави во однос на биолошката разновидност според нејзината површина. Разновидните природни предели обезбедуваат живеалишта за илјадници растителни и животински видови, од кои многу се ендемични за Балканскиот Полуостров. Меѓународните организации ја препознаваат Македонија како едно од европските жаришта на биолошката разновидност, чии екосистеми обезбедуваат еколошки, културни и економски придобивки што ги надминуваат националните граници.
И покрај ова исклучително природно богатство, зачувувањето на биолошката разновидност станува сè поитен приоритет. Меѓународните проценки постојано заклучуваат дека деградацијата на живеалиштата, климатските промени, нелегалната сеча, неодржливиот инфраструктурен развој, рударството, урбанизацијата, загадувањето и несоодветно управуваниот туризам заеднички го загрозуваат интегритетот на екосистемите. Овие притисоци дополнително се засилени поради ограничените финансиски средства за заштита, недоволниот еколошки мониторинг и слабата примена на законите за животна средина.
Најзначајното заштитено подрачје од меѓународно значење е Охридскиот регион, кој Македонија го дели со Албанија. Охридското Езеро е едно од најстарите езера во светот, со старост проценета помеѓу еден и три милиони години, и претставува живеалиште на исклучително голем број ендемски слатководни видови кои не постојат никаде на друго место на Земјата. УНЕСКО повеќепати ја истакнува светската вредност на природното и културното наследство на регионот. Истовремено, мониторинг-мисиите на УНЕСКО изразуваат сè поголема загриженост поради нелегалната градба, урбанизацијата на крајбрежјето, недоволниот третман на отпадните води, прекумерниот развој на туризмот и деградацијата на природните живеалишта. Неколку одлуки на Комитетот за светско наследство предупредуваат дека, доколку не се спроведат поодлучни мерки за заштита, извонредната универзална вредност на локалитетот може неповратно да биде нарушена.
Случајот со Охрид го илустрира поширокиот управувачки предизвик присутен во Македонија. Приоритетите за економски развој често доаѓаат во судир со целите за зачувување на природата. Туризмот создава работни места, локални приходи и странски инвестиции, но доколку не се регулира соодветно, може истовремено да ги наруши природните ресурси врз кои самиот се темели. Поради тоа, меѓународните организации препорачуваат развој на модели на одржлив туризам кои ќе обезбедат рамнотежа помеѓу економските придобивки и долгорочната заштита на екосистемите, наместо максимизирање на краткорочната економска добивка.
Покрај Охрид, Македонија во последните години ја прошири својата мрежа на заштитени подрачја преку прогласување нови национални паркови и заштитени предели, меѓу кои и Националниот парк Шар Планина. Ова претставува значителен напредок кон исполнување на меѓународните цели утврдени со Конвенцијата за биолошка разновидност и Стратегијата на Европската Унија за биолошка разновидност. Сепак, меѓународните проценки нагласуваат дека самото законско прогласување не гарантира ефикасна заштита.Многу заштитени подрачја и понатаму се соочуваат со недостиг од финансиски средства, стручен кадар, научни програми за мониторинг и капацитет за спроведување на законите. Управите на националните паркови често имаат ограничени можности да спречат нелегална сеча, криволов, неконтролирано пасење, бесправна градба и нерегулирани рекреативни активности. Како резултат на тоа, ефективноста на управувањето често останува под нивото на меѓународните стандарди, и покрај постоењето на формална законска заштита.
Управување со отпад и премин кон циркуларна економија
Управувањето со отпадот останува една од најслабите компоненти на секторот за животна средина во Македонија и продолжува да претставува значителен еколошки, економски и јавно-здравствен предизвик. Меѓународните извештаи постојано укажуваат на недостатоци во собирањето на комуналниот отпад, системите за рециклирање, управувањето со опасниот отпад, работењето на депониите и институционалниот капацитет. Иако законодавните реформи се забрзаа во рамките на процесот на пристапување кон Европската Унија, нивната практична примена сè уште заостанува зад европските стандарди.
Историски гледано, управувањето со отпадот во Македонија главно се засновало на депонирање, наместо на спречување на создавањето отпад, рециклирање или повторно искористување на ресурсите. Голем број диви депонии и понатаму постојат и во урбаните и во руралните средини, придонесувајќи за загадување на почвата, подземните води, деградација на пејзажот и емисии на стакленички гасови. Иако палењето отпад е законски забрането, оваа практика и понатаму е присутна во одредени подрачја и директно придонесува за локалното загадување на воздухот.
Количината на комунален отпад постојано расте како резултат на урбанизацијата, промените во моделите на потрошувачка и економскиот развој. Сепак, услугите за собирање отпад остануваат нерамномерно развиени, особено во руралните општини каде што финансиските и техничките ресурси се ограничени. Според Светската банка, овие регионални разлики создаваат нееднакви еколошки услови и го зголемуваат ризикот за јавното здравје.
Една од главните слабости е ниската стапка на рециклирање. Одделното собирање на хартија, пластика, стакло, метали и биоотпад е недоволно развиено во споредба со земјите членки на Европската Унија. Инфраструктурата за рециклирање е ограничена, пазарот за секундарни суровини е слабо развиен, а јавната свест за селекција на отпадот останува недоволна. Како резултат на тоа, значителни количини потенцијално вредни материјали завршуваат на депонии наместо повторно да се вклучат во економските текови.
Меѓународните организации сè поинтензивно го поддржуваат преминот од традиционалниот линеарен економски модел, кој се заснова на експлоатација, потрошувачка и отстранување – кон циркуларна економија, во која материјалите остануваат во употреба што е можно подолго преку повторна употреба, поправка, обновување и рециклирање. Европскиот зелен договор ги препознава принципите на циркуларната економија како клучни за одржливиот економски развој, ефикасното користење на ресурсите и ублажувањето на климатските промени. За Македонија, воведувањето на овие принципи не претставува само еколошка обврска, туку и можност за модернизација на економијата и отворање нови „зелени“ работни места.
Промената на однесувањето на граѓаните претставува суштински елемент на политиките за управување со отпадот. UNDP нагласува дека учеството на јавноста е неопходно за успешното функционирање на системите за рециклирање, бидејќи селекцијата на отпадот во домаќинствата директно зависи од ангажираноста на граѓаните. Затоа, еколошката едукација, образовните програми во училиштата, локалните иницијативи и економските поттикнувачки мерки можат да имаат клучна улога во подобрувањето на стапките на рециклирање.
Шуми, деградација на земјиштето и природни ресурси
Шумите и природните ресурси претставуваат едно од најзначајните еколошки богатства на Македонија, обезбедувајќи клучни екосистемски услуги кои ја поддржуваат заштитата на биолошката разновидност, регулирањето на климата, заштитата на водните ресурси, земјоделското производство и развојот на руралните средини. Според меѓународните извештаи, шумите покриваат околу 40% од територијата на државата и имаат клучна улога во одржувањето на еколошката стабилност. Покрај нивното еколошко значење, шумите придонесуваат и за економскиот развој преку производство на дрвна маса, туризам, недрвни шумски производи и бројни екосистемски услуги кои ги поддржуваат земјоделството и управувањето со водите. Сепак, меѓународните проценки постојано укажуваат дека неодржливото управување со шумите, нелегалната сеча, деградацијата на земјиштето, шумските пожари и климатските промени претставуваат сериозна закана за долгорочната одржливост на овие природни ресурси.
Еден од најголемите проблеми што ги идентификуваат меѓународните организации е нелегалната сеча. Иако законодавството во шумарството значително е подобрено, а плановите за стопанисување со шумите станале посеопфатни, нивното спроведување останува недоследно во различни региони. Европската комисија повеќепати истакнува дека недоволниот мониторинг, ограничениот инспекциски капацитет и слабата институционална координација го попречуваат ефикасното управување со шумите. Нелегалната сеча не само што ја намалува шумската покривка, туку придонесува и за губење на биолошката разновидност, ерозија на почвата и зголемена ранливост на поплави и свлечишта. Во планинските предели, каде што шумите имаат клучна улога во спречувањето на ерозијата и регулирањето на речните сливови, нивната деградација има последици кои се чувствуваат далеку надвор од шумарскиот сектор.
Деградацијата на земјиштето претставува уште еден сериозен еколошки проблем. UNECE и FAO ја идентификуваат ерозијата на почвата, неодржливите земјоделски практики, прекумерното пасење, рударските активности и урбаното ширење како главни двигатели на деградацијата на земјиштето во Македонија. Планинскиот релјеф, во комбинација со уништувањето на шумите, дополнително ги забрзува ерозивните процеси, што резултира со намалување на плодноста на почвата, опаѓање на земјоделската продуктивност и зголемена седиментација во реките и акумулациите. Во земјоделските региони, неодржливите начини на обработка дополнително придонесуваат за намалување на квалитетот на почвата и нејзината отпорност на климатските промени.
Рударските активности исто така претставуваат значаен еколошки предизвик. Македонија располага со вредни минерални ресурси кои придонесуваат за економскиот развој, но меѓународните организации постојано нагласуваат дека рударските операции мора да бидат придружени со построги мерки за заштита на животната средина за да се спречи загадување на почвата, подземните води и околните екосистеми. Несоодветното управување со рударскиот отпад, недоволната санација на напуштените рударски локалитети и случајните испуштања на загадувачки материи продолжуваат да претставуваат ризик во повеќе делови од државата.
Еколошко управување и институционален капацитет
Меѓународните организации го сметаат еколошкото управување за еден од најважните фактори што ја определуваат успешноста на политиките за животна средина во Македонија. Иако земјата постигна значителен напредок во усогласувањето на своето законодавство со правото на Европската Унија, практичната примена останува најголемата пречка за постигнување реални подобрувања.
Во изминатите две децении Македонија спроведе значителни законодавни реформи за усогласување со европското законодавство во областа на животната средина. Усвоени се нови закони кои се однесуваат на оценката на влијанието врз животната средина, стратегиската оцена, индустриските емисии, управувањето со отпадот, заштитата на водите, квалитетот на воздухот и заштитата на природата. Овие реформи ја потврдуваат посветеноста на државата кон европската интеграција и одржливиот развој. Сепак, меѓународните проценки постојано нагласуваат дека законското усогласување само по себе не обезбедува ефективна заштита на животната средина доколку неговото спроведување остане недоволно.
Еден од најупорните предизвици е ограничениот институционален капацитет. Министерството за животна средина и просторно планирање, инспекциските служби, општините и јавните комунални претпријатија често располагаат со ограничени финансиски средства, недоволна техничка експертиза и недостиг од квалификуван кадар. Овие ограничувања ја намалуваат способноста на институциите да ја следат состојбата на животната средина, да ги спроведуваат законите, да вршат инспекциски надзор и ефикасно да ги реализираат националните стратегии.
Особено големи предизвици имаат единиците на локалната самоуправа, бидејќи процесот на децентрализација им пренесе сè повеќе надлежности без секогаш да обезбеди соодветни финансиски и административни ресурси. Управувањето со отпадот, третманот на отпадните води, локалното планирање на квалитетот на воздухот и урбаното управување со животната средина зависат од општините, чии капацитети значително се разликуваат. Како резултат на тоа, постојат значителни регионални разлики во квалитетот на животната средина и јавните услуги.
Друг постојан проблем е институционалната фрагментација. Надлежностите се распределени помеѓу повеќе министерства, агенции, општини, јавни претпријатија и инспекторати. Според UNECE, преклопувањето на надлежностите и недоволната координација често доведуваат до дуплирање на активности, неефикасно користење на ресурсите и недоследна примена на политиките. Прашања како климатските промени, биолошката разновидност, управувањето со водите и енергетската транзиција бараат интегрирано управување кое ги поврзува различните сектори. Затоа, зајакнувањето на меѓуинституционалната соработка останува една од главните препораки во речиси сите меѓународни извештаи.
Финансиските ограничувања дополнително го отежнуваат ефикасното управување со животната средина. Голем број стратегии бараат значителни инвестиции во инфраструктура, системи за мониторинг, научни истражувања и институционален развој. Сепак, расположливите финансиски средства честопати не се доволни за нивна долгорочна реализација. Затоа, меѓународните организации препорачуваат зголемување на јавните инвестиции, подобар пристап до меѓународните фондови за клима и животна средина и поголемо учество на приватниот сектор преку зелени инвестиции и јавно-приватни партнерства.
Препораки и заклучок
Македонија треба да ги насочи своите активности кон решавање на најприоритетните еколошки предизвици, истовремено зајакнувајќи го капацитетот за спроведување на постојните политики за заштита на животната средина. Примарен приоритет треба да биде намалувањето на загадувањето на амбиенталниот воздух преку постепена замена на греењето на цврсти горива, построга контрола на индустриските емисии, инвестиции во одржлив јавен транспорт и зголемено користење на обновливи извори на енергија.
Паралелно со тоа, потребни се поголеми инвестиции во пречистителни станици за отпадни води, модернизација на водоснабдителната инфраструктура и интегрирано управување со водните ресурси со цел подобрување на квалитетот на водите и обезбедување долгорочна водна сигурност. Заштитата на биолошката разновидност и природните екосистеми треба да остане национален приоритет преку поефикасно управување со заштитените подрачја, спречување на нелегалната сеча и бесправната градба, како и обновување на деградираните екосистеми. Истовремено, неопходно е забрзување на транзицијата кон кружна економија преку унапредување на системите за собирање и рециклирање на отпадот, намалување на дивите депонии и поттикнување на поефикасно користење на ресурсите.
За успешна реализација на овие приоритети, потребно е зајакнување на институционалниот капацитет, подобра координација помеѓу надлежните институции, поефикасен инспекциски надзор и доследно спроведување на законската регулатива. Дополнително, климатските промени треба да бидат интегрирани во сите секторски политики, особено во земјоделството, шумарството, управувањето со водите и системите за намалување на ризиците од природни непогоди.
Oстварувањето на овие приоритети ќе бара континуирани финансиски инвестиции, поефикасно користење на средствата од Европската Унија и меѓународните фондови, како и активно учество на јавноста во процесите на донесување одлуки. Спроведувањето на овие препораки ќе придонесе за подобрување на квалитетот на животната средина, заштита на здравјето на населението, зголемување на отпорноста кон климатските промени и побрзо усогласување на Македонија со европските стандарди и целите за одржлив развој.
Оваа содржина ја изработи Институтот за комуникациски студии.
Автор: Кирил Арсовски Пржо