Биодиверзитетот како основа за создавање економска вредност
Односот помеѓу биодиверзитетот и бизнисот во Македонија не треба да се разбира само преку конвенционалната рамка на заштита на животната средина наспроти економскиот развој. Таквата дихотомија претставува поедноставување на сложените меѓузависности помеѓу еколошките системи и економската активност. Современите пристапи развиени од Програмата на Обединетите нации за животна средина (UNEP), Организацијата за економска соработка и развој (OECD), Светската банка и Меѓувладината научно-политичка платформа за биодиверзитет и екосистемски услуги (IPBES), сè повеќе го концептуализираат биодиверзитетот како продуктивен ресурс и форма на природен капитал што создава економска вредност во повеќе сектори.
Биодиверзитетот ја опфаќа разновидноста на живите организми, генетските ресурси, видовите и екосистемите кои заеднички ги одржуваат еколошките процеси. Овие процеси обезбедуваат екосистемски услуги, што претставуваат основа за економското производство и човековата благосостојба. Милениумска проценка на екосистемите (Millennium Ecosystem Assessment), едно од највлијателните меѓународни истражувања за екосистемските услуги, покажа дека економските системи се вградени во еколошките системи, наместо да функционираат независно од нив. Бизнисите зависат од биодиверзитетот преку обезбедувачките услуги, како што се храната, дрвната маса, слатката вода и суровините; регулаторните услуги, како што се регулирањето на климата, опрашувањето и контролата на поплавите; културните услуги поврзани со туризмот и рекреацијата; како и поддржувачките услуги како што се кружниот тек на хранливите материи и формирањето на почвата.
Во Македонија, биодиверзитетот ги извршува сите овие функции истовремено. Шумите, слатководните екосистеми, земјоделските предели, планинските региони и заштитените подрачја во земјата поддржуваат економски активности, кои значително придонесуваат за вработувањето, создавањето приходи и регионалниот развој. Сепак, придонесот на биодиверзитетот останува во голема мера невидлив во традиционалните системи на економско сметководство. Бруто домашниот производ (БДП) го мери економскиот аутпут, но не ја зема предвид деградацијата на екосистемите, загубата на биодиверзитетот и исцрпувањето на природниот капитал. Како последица на тоа, економскиот раст може да изгледа позитивен дури и кога е постигнат преку постепено нарушување на еколошките основи, што го одржуваат долгорочниот просперитет.
Светската банка повеќепати укажува дека државите, кои не го вклучуваат природниот капитал во своите економски пресметки, често ги преценуваат своите развојни достигнувања, бидејќи не ја земаат предвид амортизацијата на еколошките ресурси. Оваа констатација е особено релевантна за економиите во транзиција, каде што економскиот раст често се остварува преку модели на развој, кои интензивно ги користат природните ресурси. Во такви услови, биодиверзитетот се третира како слободно достапен ресурс, наместо како ограничен капитал, кој бара стратешко управување.
| Economic Sector | Dependence on Biodiversity | Biodiversity Risk | Climate Vulnerability |
| Agriculture | ●●●●● | ●●●●● | ●●●●● |
| Forestry | ●●●●● | ●●●● | ●●●● |
| Nature Tourism | ●●●● | ●●●● | ●●●● |
| Water Utilities | ●●●● | ●●● | ●●●● |
| Hydropower | ●●● | ●●● | ●●●● |
| Mining | ●● | ●●●●● | ●●● |
| Manufacturing | ●● | ●● | ●● |
| Data Centres | ● | ●●● | ●●● |
Структурната зависност на македонските бизниси од биодиверзитетот
Критичката анализа на македонската економија покажува дека биодиверзитетот влијае врз деловните перформанси и директно, и индиректно. Додека некои сектори очигледно зависат од екосистемите, други се потпираат на биодиверзитетот преку посложени и помалку видливи механизми.
Земјоделството претставува еден од најјасните примери за зависност од биодиверзитетот. Земјоделската продуктивност зависи од плодните почви, инсектите-опрашувачи, генетската разновидност на земјоделските култури, природните механизми за контрола на штетниците и стабилните хидролошки системи. Овие еколошки функции се создаваат преку биодиверзитетот и не можат целосно да се заменат со технолошки средства. Иако современите земјоделски системи често ја компензираат деградацијата на екосистемите преку зголемена употреба на ѓубрива, пестициди, системи за наводнување и механизација, таквите замени се скапи и често создаваат дополнителни еколошки проблеми. Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации (FAO) нагласува дека губењето на биодиверзитетот во земјоделските системи ја намалува нивната отпорност кон климатските промени, штетниците и пазарните шокови. Во Македонија, каде што земјоделството и понатаму има значајна социо-економска улога, деградацијата на биодиверзитетот претставува закана и за продуктивноста, и за егзистенцијата на руралното население. Намалувањето на бројот на опрашувачите, деградацијата на почвата, фрагментацијата на живеалиштата и намалувањето на генетската разновидност на традиционалните земјоделски култури ја зголемуваат ранливоста на земјоделските производители.
Парадоксално, одредени земјоделски практики, чија цел е максимизирање на краткорочната продуктивност, директно придонесуваат за намалување на биодиверзитетот. Интензивното обработување на земјиштето, прекумерната употреба на пестициди, монокултурните системи и пренамената на земјиштето ја намалуваат сложеноста на екосистемите и ја ослабуваат нивната еколошка отпорност. Со тоа се создава повратен циклус во кој економските активности ги деградираат токму оние еколошки услови, што се неопходни за нивното понатамошно функционирање. Оваа противречност претставува поширок предизвик идентификуван од Организацијата за економска соработка и развој (OECD): бизнисите честопати ги екстернализираат еколошките трошоци, додека ги интернализираат економските придобивки. Загубата на биодиверзитетот станува колективен товар носен од целото општество, додека профитот создаден преку експлоатацијата на природните ресурси останува концентриран кај поединечни економски субјекти. Ваквите пазарни неуспеси објаснуваат зошто зачувувањето на биодиверзитетот не може да се потпира исклучиво на доброволни корпоративни активности, туку бара и соодветна регулаторна интервенција.
Биодиверзитетот и политичката економија на користењето на природните ресурси
Поврзаноста помеѓу биодиверзитетот и бизнисот во Македонија не може целосно да се разбере без да се разгледа политичката економија на управувањето со природните ресурси. Економските сектори, кои зависат од земјиштето, водата, шумите и минералните ресурси, често се наоѓаат во судир со целите за зачувување на природата.
Развојот на инфраструктурата, урбаната експанзија, изградбата на хидроелектрани, активностите поврзани со експлоатација на каменоломи и одредени форми на индустриски развој создаваат директен притисок врз екосистемите. Иако овие активности можат да придонесат за економски раст, отворање нови работни места и привлекување инвестиции, истовремено го загрозуваат биодиверзитетот преку уништување на живеалиштата, нивна фрагментација и општа еколошка деградација. Оваа тензија претставува поширок предизвик, со кој се соочуваат многу земји во развој и економии во транзиција. Економските политики честопати им даваат предност на непосредните економски придобивки, додека долгорочните еколошки последици се потценуваат. Наспроти тоа, зачувувањето на биодиверзитетот најчесто создава придобивки, кои се појавуваат постепено, во подолг временски период, и се распределуваат во рамките на целото општество, наместо да бидат концентрирани кај поединечни компании.
Економијата на биодиверзитетот, според тоа, се карактеризира со значајни временски и просторни асиметрии. Бизнисите можат да остварат непосреден профит од експлоатацијата на природните ресурси, додека негативните последици од губењето на биодиверзитетот стануваат видливи дури по неколку децении преку намалување на екосистемските услуги, опаѓање на отпорноста на екосистемите и зголемување на еколошките ризици. Како резултат на тоа, пазарните механизми, сами по себе, ретко создаваат доволни поттици за заштита на биодиверзитетот.
Познатиот извештај на професорот Сер Парта Дасгупта, подготвен за Министерството за финансии на Обединетото Кралство, укажува дека современите економии се фундаментално неодржливи, бидејќи бараат од природата повеќе отколку што екосистемите можат природно да обноват. Оваа критика е особено релевантна за државите, кои настојуваат да постигнат брз економски развој, а истовремено да го зачуваат биодиверзитетот. Предизвикот не се состои само во намалување на еколошката штета, туку и во трансформација на економските системи така што еколошката одржливост ќе стане составен дел од економскиот успех.
Биодиверзитетот, климатските промени и отпорноста на бизнисите
Улогата на биодиверзитетот оди подалеку од непосредното економско производство и опфаќа пошироки функции поврзани со отпорноста и управувањето со ризици. Оваа димензија станува сè позначајна во контекст на климатските промени. Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) и Меѓувладината научно-политичка платформа за биодиверзитет и екосистемски услуги (IPBES) ја истакнуваат силната меѓусебна поврзаност помеѓу губењето на биодиверзитетот и климатските промени. Здравите екосистеми придонесуваат за ублажување на климатските промени преку складирање на јаглерод, а истовремено ја поддржуваат адаптацијата преку регулирање на водните текови, стабилизирање на почвата, намалување на ризикот од поплави и зголемување на отпорноста на екосистемите. За бизнисите, биодиверзитетот претставува механизам за намалување на ризиците. Разновидните екосистеми генерално имаат поголема способност да ги апсорбираат еколошките шокови и да ја задржат својата функционалност во услови на променлива средина. Оваа еколошка отпорност се претвора во економска отпорност. Во Македонија се очекува климатските ризици, како што се сушите, топлотните бранови, поплавите и промените во режимот на врнежи, дополнително да се интензивираат. Земјоделските компании, туристичките оператори, шумарските претпријатија и индустриите зависни од водните ресурси се особено ранливи на овие промени. Биодиверзитетот помага во намалувањето на овие ранливости преку одржување на стабилноста на екосистемите и нивниот адаптивен капацитет.
Значењето на биодиверзитетот ги доведува во прашање традиционалните економски пристапи, кои ја ставаат ефикасноста над сите други цели. Еколошките системи со висок степен на биодиверзитет можат да изгледаат помалку економски ефикасни на краток рок, бидејќи содржат одредено ниво на резервни функции и сложеност. Меѓутоа, токму овие карактеристики ја зголемуваат нивната отпорност и ја намалуваат ранливоста на различни шокови. Од долгорочна перспектива, биодиверзитетот претставува своевидна форма на осигурување од неизвесност.
Биодиверзитетот во корпоративното управување и меѓународните пазари
Во рамките на глобалното корпоративно управување се случува значајна трансформација. Биодиверзитетот сѐ повеќе се препознава како важно деловно прашање, а не како периферна еколошка тема. Инвеститорите, финансиските институции, мултинационалните компании и регулаторните тела посветуваат сѐ поголемо внимание на ризиците и влијанијата поврзани со биодиверзитетот.
Усвојувањето на Глобалната рамка за биодиверзитет Кунминг–Монтреал во рамките на Конвенцијата за биолошка разновидност дополнително ги зајакна очекувањата од компаниите да ги следат, оценуваат и објавуваат своите влијанија врз биодиверзитетот. Истовремено, формирањето на Работната група за финансиски обелоденувања поврзани со природата (Taskforce on Nature-related Financial Disclosures – TNFD), го одразува сè поголемото признание дека загубата на биодиверзитет создава финансиски ризици споредливи со оние од климатските промени. За македонските компании овие случувања се особено значајни поради стремежот на државата кон подлабока интеграција во европските пазари. Европските регулативи за одржливост сè почесто бараат од компаниите да ги обелоденуваат своите влијанија врз животната средина низ целиот синџир на вредност. Перформансите во областа на биодиверзитетот стануваат фактор, што влијае врз инвестициските одлуки, пристапот до финансии, пазарните можности и корпоративната репутација. Оваа промена суштински го менува економското значење на биодиверзитетот. Неговото зачувување повеќе не претставува само прашање на регулаторна усогласеност, туку станува важен предуслов за конкурентност на меѓународните пазари. Компаниите, што не успеваат да ги адресираат ризиците поврзани со биодиверзитетот, можат да се соочат со сè поголеми пречки во обезбедувањето инвестиции, финансирање и учество во глобалните синџири на вредност. Од друга страна, компаниите што успешно ги интегрираат аспектите на биодиверзитетот во своето работење, можат да остварат придобивки преку иновации, подобри односи со засегнатите страни, намалени регулаторни ризици и посилно позиционирање на пазарот.
Институционални и управувачки предизвици
И покрај сè поголемото признавање на економската важност на биодиверзитетот, остануваат значајни предизвици во областа на управувањето. Управувањето со животната средина во Македонија и понатаму се карактеризира со фрагментирани институционални надлежности, ограничени финансиски ресурси, недоследни механизми за спроведување и недоволна интеграција на прашањата поврзани со биодиверзитетот во економското планирање. Секторската поделба помеѓу институциите задолжени за животната средина и одговорните за економскиот развој претставува постојан предизвик. Министерствата надлежни за економски развој честопати следат цели, што се разликуваат од приоритетите на институциите за заштита на животната средина. Како резултат на тоа, прашањата поврзани со биодиверзитетот често се разгледуваат дури откако ќе бидат донесени клучните инвестициски одлуки. Проценките на влијанието врз животната средина најчесто се фокусираат на ублажување на штетите, наместо на оценување дали предложените развојни проекти се суштински усогласени со долгорочните цели за зачувување на биодиверзитетот. Овој реактивен пристап ја ограничува ефикасноста на управувањето со биодиверзитетот. Дополнително, политиките за биодиверзитет страдаат од проблемот на економско вреднување. Екосистемските услуги ретко се вклучуваат во анализите на трошоци и придобивки, проценките на јавните инвестиции или националните сметководствени системи. Како последица на тоа, зачувувањето на биодиверзитетот изгледа економски скапо, додека неговото уништување создава привид на економска корист. Таквата перцепција е погрешна бидејќи ја игнорира значителната економска вредност, што ја создаваат здравите екосистеми. Националната стратегија и Акцискиот план за биодиверзитет имаат за цел да одговорат на многу од овие предизвици преку примена на пристапи засновани на екосистеми, подобрени мерки за зачувување и посилна интеграција на политиките. Сепак, нивната имплементација и понатаму е ограничена поради недоволен институционален капацитет и недоволни финансиски инвестиции.
Рударските активности, развојот на дата-центри и нестабилноста на деловните модели водени од трендови во Македонија
Покритична димензија на односот помеѓу биодиверзитетот и бизнисот се согледува при анализата на екстрактивните индустрии и проектите за дигитална инфраструктура, особено рударските активности и новите иницијативи за изградба на дата-центри. Овие сектори претставуваат два различни, но меѓусебно поврзани модели: (i) високоинтензивна експлоатација на природните ресурси зависна од земјиштето и екосистемите и (ii) капитално интензивни технолошки развојни модели, кои често се промовираат како „чисти“ или со ниско влијание врз животната средина, но носат значителни еколошки и системски ризици. И двата модела треба да се анализираат во контекст на историското искуство на Македонија со нестабилни инвестициски циклуси водени од привремени трендови, кои периодично ветувале модернизација, но дале ограничени долгорочни резултати.
Рударството и биодиверзитетот како спорна граница на експлоатација на природните ресурси
Рударството претставува една од најдиректните точки на судир помеѓу зачувувањето на биодиверзитетот и економските активности. Во Македонија, рударските активности, особено во регионите богати со минерални суровини, историски придонесувале за економски раст преку отворање работни места, извозни приходи и развој на локалната инфраструктура. Меѓутоа, од аспект на управувањето со биодиверзитетот, рударството претставува една од најдеструктивните трансформации на користењето на земјиштето поради уништување на живеалишта, загадување на почвите, промени во хидролошките режими и долгорочна деградација на пределот. Меѓународните истражувања доследно покажуваат дека рударството остава несразмерно голем еколошки отпечаток во споредба со неговите економски мултипликативни ефекти, особено во подрачја богати со биодиверзитет. Програмата на Обединетите нации за животна средина (UNEP) нагласува дека рударските активности можат да предизвикаат неповратна фрагментација на екосистемите, особено во планинските и шумските подрачја, каде што е концентриран голем број ендемични видови. Слично на тоа, проценките на IPBES покажуваат дека промените во користењето на земјиштето, предизвикани од екстрактивните индустрии, претставуваат еден од главните глобални двигатели на губењето на биодиверзитетот.
Во македонски контекст, последиците од рударството се дополнително засилени поради високата еколошка разновидност и релативно големиот степен на ендемизам. Шумските екосистеми и сливните подрачја се особено ранливи на загадување и нарушување на водните режими. Дури и кога рударските активности формално ги исполнуваат барањата за проценка на влијанието врз животната средина, кумулативните влијанија често остануваат потценети, особено кога повеќе концесии функционираат во рамките на ист еколошки слив. Од деловна перспектива, рударството ги изложува компаниите и локалните економии на долгорочни ризици, меѓу кои трошоците за рекултивација по затворањето на рудниците, репутациските ризици на европските пазари, кои сè повеќе поставуваат високи еколошки стандарди во синџирите на снабдување, како и можноста за заострување на регулативата во процесот на усогласување со еколошкото законодавство на Европската Унија. OECD укажува дека екстрактивните индустрии сè почесто се соочуваат со ризик од т.н. „заглавени средства“ (stranded assets), кога еколошките екстерналии постепено се вклучуваат во регулативата или во пазарните механизми. Оттука, рударството ја илустрира структурната асиметрија помеѓу непосредните и локализирани економски придобивки, од една страна, и долгорочните, просторно распространети и честопати неповратни загуби на биодиверзитетот, од друга.
Развојот на дата-центри и илузијата за „дигитален раст со ниско влијание“
За разлика од рударството, изградбата на дата-центри често се претставува како современа, „чиста“ и перспективна стратегија за економски развој, усогласена со дигиталната трансформација и економијата базирана на знаење. Владите и инвеститорите неретко ги промовираат дата-центрите како еколошки неутрални или како активности со значително помало влијание врз животната средина во споредба со тешката индустрија. Сепак, меѓународните истражувања го оспоруваат ова гледиште, особено кога во анализата се вклучуваат биодиверзитетот и екосистемските услуги. Дата-центрите бараат континуирано и значително снабдување со електрична енергија, големи површини земјиште и значителни количини вода за системите за ладење. Иако нивниот директен просторен отпечаток може да изгледа ограничен, нивното индиректно влијание врз животната средина е многу пошироко и се пренесува преку енергетската инфраструктура. Доколку електричната енергија се произведува од фосилни горива или од еколошки интензивни хидроенергетски системи, влијанијата врз биодиверзитетот се прошируваат многу пошироко од самата локација на дата-центарот.
Меѓународната агенција за енергија (IEA) предупредува дека глобалната дигитална инфраструктура сè повеќе придонесува кон растот на побарувачката за електрична енергија. Воедно, истражувачите во областа на дигиталната економија нагласуваат дека „дигитализацијата не ја дематеријализира економијата, туку само ги прераспределува материјалните и еколошките притисоци“. Од аспект на биодиверзитетот, тоа значи дека дата-центрите ги префрлаат еколошките влијанија врз енергетските системи, водните ресурси и рударските активности поврзани со експлоатацијата на критични минерали потребни за производството на информатичка опрема. Во Македонија, каде што енергетскиот систем сè уште е во процес на транзиција, а шумските и водните екосистеми имаат суштинска улога во одржувањето на еколошката стабилност, изградбата на големи дата-центри може индиректно да создаде дополнителни притисоци врз биодиверзитетот преку зголемената потрошувачка на енергија и конкуренцијата за користење на земјиштето. Дополнително, треба да се земат предвид и алтернативните можности за користење на земјиштето и енергетската инфраструктура, како што се обновувањето на екосистемите, одржливото земјоделство или развојот на туризам заснован врз биодиверзитетот. Оттука, иако дата-центрите се претставуваат како дел од „зелената транзиција“, нивното реално влијание врз биодиверзитетот во голема мера зависи од пошироките системски услови, а не само од карактеристиките на самите објекти.
Деловни циклуси водени од трендови и проблемот на развојната нестабилност
Економската транзиција на Македонија се карактеризира со повторливи циклуси на инвестициски модели поттикнати од надворешни фактори или од моментални економски трендови, при што одредени сектори се промовираат како двигатели на модернизацијата, но подоцна не успеваат да обезбедат трајна структурна трансформација. Иако овие инвестиции се разликуваат по својата природа, тие имаат неколку заеднички карактеристики: зависност од странски капитал, ограничена усогласеност со локалните еколошки ограничувања и недоволно земање предвид на долгорочната одржливост. Историски гледано, повеќе инвестициски бранови – од крупни проекти за индустриска приватизација, преку шпекулативен развој на недвижности, до фрагментирани производствени иницијативи – покажаа дека краткорочниот економски ентузијазам не секогаш води кон долгорочен и стабилен развој. Во многу случаи, проектите, кои првично беа претставувани како стратешки можности за економски раст, или не ги исполнија очекуваните економски резултати, или создадоа локализирани еколошки и социјални трошоци, што никогаш не беа целосно интернализирани. Од аспект на биодиверзитетот, ваквата нестабилност има особено значење бидејќи создава периодични, но интензивни притисоци врз користењето на земјиштето, по што следува напуштање или недоволно искористување на просторот. Овој модел е особено штетен за екосистемите, зашто нивното обновување е бавно, додека економските активности се краткотрајни и нестабилни.
И рударството, и изградбата на дата-центри, ризикуваат да го репродуцираат овој модел доколку се третираат како изолирани инвестициски можности, а не како дел од интегрирана територијална и еколошка стратегија. Без нивна интеграција во просторно планирање кое е чувствително на биодиверзитетот, ваквите проекти можат да придонесат кон дополнителна фрагментација на пределот, нерамномерна распределба на ресурсите и долгорочна деградација на екосистемите.
Импликации за управувањето со биодиверзитетот и економската стратегија
Споредбата помеѓу рударството, дата-центрите и претходните инвестициски модели водени од трендови укажува на суштински политички предизвик: стратегиите за економски развој, кои даваат предност на секторскиот раст без интегрирана проценка на биодиверзитетот, имаат тенденција да создаваат нестабилни и еколошки скапи резултати. Во таа смисла, биодиверзитетот не претставува само природен ресурс, туку и аналитичка алатка за проценка на долгорочната одржливост на развојните модели. Одредени сектори можат да изгледаат современи, технолошки напредни и економски ветувачки, но и покрај тоа да создадат сериозни еколошки ризици доколку нивната зависност од природните ресурси и поврзаните екстерналии не бидат целосно земени предвид.
Поодржлив пристап би подразбирал интегрирање на аспектите на биодиверзитетот уште во почетните фази на секторското планирање, со цел економската диверзификација да не ги повторува историските циклуси на краткотрајни инвестициски бумови, по кои следуваат високи економски и еколошки трошоци за приспособување. Во оваа смисла, биодиверзитетот не е само пасивен елемент што е засегнат од економските активности – тој активно ги открива структурните слабости на развојните стратегии, кои не се доволно засновани врз еколошките реалности.
Препораки:
Идниот однос помеѓу биодиверзитетот и бизнисот во Македонија треба да се темели на признавањето дека биодиверзитетот претставува продуктивен капитал, а не ограничување за економскиот развој. Остварувањето на оваа трансформација бара суштински промени и во јавните политики, и во деловната практика.
- Прво, аспектите на биодиверзитетот треба да се интегрираат систематски во националното економско планирање, индустриските политики, земјоделските стратегии, инфраструктурниот развој и туристичкото планирање. Наместо да се третира како изолирано еколошко прашање, биодиверзитетот треба да се препознае како економски капитал, кој претставува основа за долгорочнен развој.
- Второ, Македонија треба да го забрза воведувањето на методологиите за сметководство на природниот капитал, во согласност со Системот на еколошко-економско сметководство на Обединетите нации (SEEA). Вклучувањето на вредноста на екосистемите во националните сметки ќе овозможи поквалитетно носење одлуки и појасно согледување на економските последици од губењето на биодиверзитетот.
- Трето, компаниите треба да преминат од пристап заснован исклучиво на регулаторна усогласеност кон интегрирање на биодиверзитетот во рамките на стратешкото управување со ризици. Проценките поврзани со биодиверзитетот треба да станат стандардна компонента на корпоративното управување, инвестициското планирање и управувањето со синџирите на снабдување.
- Четврто, финансиските институции треба да ги интегрираат ризиците поврзани со биодиверзитетот во критериумите за кредитирање, инвестициските анализи и управувањето со портфолијата. Усогласувањето на домашниот финансиски систем со новите меѓународни рамки за обелоденување на ризиците поврзани со природата ќе ја зајакне економската отпорност и ќе го подобри пристапот до меѓународен капитал.
- Петто, потребно е значително поголемо инвестирање во проекти за обнова на екосистемите, особено во деградираните земјоделски површини, шумите, слатководните екосистеми и заштитените подрачја. Обновата на екосистемите треба да се сфати како продуктивна економска инвестиција која создава долгорочни економски придобивки преку подобрување на екосистемските услуги.
- Шесто, неопходна е силна институционална координација помеѓу органите за заштита на животната средина, економските министерства, академските институции, граѓанскиот сектор и приватните компании. Управувањето со биодиверзитетот треба да биде интегрирано во сите релевантни политики, наместо да остане ограничено на институциите задолжени за животната средина.
- Конечно, Македонија треба поинтензивно да го усогласи своето управување со биодиверзитетот со целите на Глобалната рамка за биодиверзитет Кунминг–Монтреал, Стратегијата на Европската Унија за биодиверзитет за 2030 година и новите меѓународни стандарди за финансиско обелоденување поврзано со природата. Таквото усогласување ќе придонесе, не само за подобра заштита на биодиверзитетот, туку и за зголемување на меѓународната конкурентност на македонските компании.
Оваа содржина ја изработи Институтот за комуникациски студии.
Автор: Кирил Арсовски Пржо